Μενού Κλείσιμο

Εκεί που το χιούμορ συναντά το φανταστικό – Άρθρο του Κωνσταντίνου Σαλαβάτη

Κων/νος Σαλαβάτης

Πτυχιούχος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας ΑΠΘ.

Κάτοχος Μεταπτυχιακού τίτλου στις Αγγλικές και Αμερικανικές Σπουδές.

 

«Οι άνθρωποι χρειάζονται φαντασία για να είναι άνθρωποι. Για να είναι το σημείο όπου ο εκπεσών άγγελος συναντά τον ανερχόμενο πίθηκο.» – Terry Pratchett, Hogfather

Μιας και έχω να γράψω πολύ καιρό κάτι για βιβλία και λόγω της υφιστάμενης κατάστασης που ενθαρρύνει το χωρίς-συνθήκες ταξίδι στον κόσμο της λογοτεχνίας αποφάσισα αυτή τη βδομάδα να γράψω για έναν από τους αγαπημένους μου συγγραφείς, όχι όμως λόγω της αγάπης μου αλλά επειδή πιστεύω πως η γραφή του έχει κάτι που δεν το βρίσκεις εύκολα και αυτό είναι το πόσο αβίαστα μπορεί να κινήσει το ενδιαφέρον τόσο σε ένα παιδί όσο και σε έναν ενήλικα. Ο λόγος για τον Terry Pratchett, τον πασίγνωστο Βρετανό συγγραφέα φαντασίας που έμεινε στην ιστορία για την σειρά 41(!) βιβλίων του με τίτλο Discworld.

Ο Pratchett δεν είναι ο συγγραφέας φαντασίας που έχετε στο μυαλό σας. Δεν είναι ο Tolkien με την δαιδαλώδη, μεσαιωνική, και περιγραφική του πρόζα. Δεν είναι η Ursula LeGuin με τις ισορροπημένες τις προτάσεις και την υπερβολικά πετυχημένη και στοχευμένη λυρική χρήση των λέξεων. Δεν είναι o Neil Gaiman με την μοναδική ισορροπία ανάμεσα στις περιγραφές και τους δυνατούς διαλόγους. Το στυλ του είναι σίγουρα ένα κράμα από τα παραπάνω, αλλά ξεχωρίζει όσο κανένα άλλο μέσα στην, κακά τα ψέματα, τετριμμένη πρόζα των βιβλίων φαντασίας, πόσο μάλλον σήμερα.

Το περιεχόμενο του έργου του πετυχαίνει να γεφυρώσει το χάσμα ανάμεσα στην διανθισμένη πρόζα και την εκλαϊκευμένη χρήση της. Τα βιβλία του διαβάζονται τόσο εύκολα (παλιότερα διάβαζα ένα βιβλίο του κάθε μέρα!) που θα σας κάνουν να αναρωτηθείτε αν είναι παιδικά! Και όμως, έχει καταφέρει να ποτίσει το έργο του με κάθε ηθικό, κοινωνικό και πολιτικό προβληματισμό που έχει στιγματίσει το πολιτισμικό πνεύμα της εποχής του με μια απίστευτα ώριμη προσέγγιση, μέχρι και την ημέρα που έγραψε το τελευταίο του βιβλίο πριν τον θάνατο του το 2015 σε ηλικία 66 χρονών. To παρελθόν του ως δημοσιογράφος τον έκανε ιδιαίτερα οξυδερκή όσον αφορά την αναγνώριση προβλημάτων στην «καλωδίωση» της κοινωνίας. Μέσω της σάτιρας του έφερε στην επιφάνεια βαθιές κοινωνικές πληγές, όπως αυτή των ρόλων των φύλων και της πατριαρχίας, της αδιαφορίας για το φυσικό περιβάλλον, αλλά και της θρησκοληψίας πριν τις αποδομήσει αριστοτεχνικά. Γελούσε στο πρόσωπο του θανάτου και τον έκανε να φαίνεται μικροσκοπικός στο αναγνωστικό του κοινό και εξερευνούσε τις λεπτές πτυχές της ανθρώπινης ύπαρξης, ακόμα και μετά την διάγνωση του με Αλτσχάιμερ.

Το 1995, σε μια συνέντευξη του με τον Bill Gates, τον πασίγνωστο ιδρυτή της Microsoft και οικονομικό τιτάνα, είχε εκφράσει, πολύ πριν εμφανιστεί καν το φαινόμενο, την ανησυχία του όσον αφορά τη διάδοση ψευδών ειδήσεων στο ίντερνετ, τα γνωστά πλέον fake news που έχουν γίνει τεράστιο ζήτημα τα τελευταία χρόνια με την απερίσκεπτη και τυχοδιωκτική πολιτική του Facebook και του ιδρυτή του, Mark Zuckerberg, ο οποίος επιτρέπει στο site του διαφημίσεις για πολιτικές καμπάνιες, και όχι μόνο, γεμάτες ψέματα, αφού φυσικά ο ενδιαφερόμενος πληρώσει αδρά. «Ας πούμε ότι αποκαλώ τον εαυτό μου το Ινστιτούτο Κάτι-ή-Άλλο και αποφασίζω να προωθήσω μια ψευδή διατριβή υποστηρίζοντας πως οι Εβραίοι ήταν πλήρως υπεύθυνοι για τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και πως το Ολοκαύτωμα δεν συνέβη και βγαίνει εκεί στο διαδίκτυο και είναι διαθέσιμο επί ίσοις όροις με οποιαδήποτε ιστορική έρευνα που έχει περάσει αξιολόγηση από ομοτίμους και ούτω καθεξής. Υπάρχει ένα είδος ισοτιμίας εκτίμησης των πληροφοριών στο διαδίκτυο. Είναι όλα εκεί, δεν υπάρχει τρόπος να μάθουμε αν αυτά τα πράγματα έχουν κάποιο βάθος ή αν κάποιος απλά τα έχει βγάλει από μυαλό του.» Ο Gates, από την άλλη, ήταν πολύ καθησυχαστικός και διαφωνούσε λέγοντας πως οι αρχές στο διαδίκτυο θα ευρετηριάζουν και θα ελέγχουν τα γεγονότα και τη φήμη τέτοιων φαινομένων με πολύ πιο περίπλοκο τρόπο από ό,τι στην έντυπη μορφή. Εν τέλει, αυτός που βγήκε αληθινός ήταν ο Pratchett μιας και πρόβλεψε με χειρουργική ακρίβεια πώς θα διαδίδονται και θα νομιμοποιούνται ψευδείς ειδήσεις στο ίντερνετ.

Όσον αφορά το στυλ της γραφής του, έχει ορισμένα χαρακτηριστικά για τα οποία έμεινε στην ιστορία και που ξεχωρίζουν την πένα του από χιλιόμετρα. Αυτά είναι το σατιρικό και πνευματώδες ύφος του, η απέχθεια του για τον χωρισμό κεφαλαίων, το κωμικό σπάσιμο του ρυθμού με χιουμοριστικές υποσημειώσεις, τα ονόματα των χαρακτήρων και των στοιχείων της αφήγησης του που είναι γεμάτα λογοπαίγνια και πολιτισμικές αναφορές, ακόμα και η στυλιζαρισμένη χρήση μόνο κεφαλαίων γραμμάτων όταν μιλάει ο Θάνατος στους υπόλοιπους χαρακτήρες για να δείξει πως επικοινωνεί τηλεπαθητικά, «στέλνοντας» τα λόγια του στο μυαλό των υπολοίπων. Το setting των βιβλίων του είναι μεν μεσαιωνικό, αλλά δεν του λείπουν πινελιές που το κάνουν πιο μοντέρνο ή πιο ατμοπάνκ κάποιες φορές.

Αυτό που κάνει το έργο του καθολικά ελκυστικό είναι επίσης το γεγονός πως έχει πολλαπλά σημεία εισόδου. Τα 41 βιβλία του χωρίζονται σε μικρότερες υποσειρές. Μια σειρά οκτώ βιβλίων πιο αστυνομικού τύπου για το Night Watch, την αστυνομική δύναμη της Ankh-Morpork, της εμβληματικής πόλης του Discworld, μια σειρά έξι βιβλίων για τις Μάγισσες, πέντε με τον Θάνατο ως βασικό χαρακτήρα, κοκ. Όλες με τις δικές τους ευαισθησίες και διαφορετικά σημεία εστίασης, αλλά με την ίδια ευχάριστη και απελευθερωτική πρόζα.

Όπως συχνά έλεγε και ο ίδιος, το είδος της φαντασίας στη λογοτεχνία δεν έχει να κάνει απλά με μάγους και χαζά ραβδάκια. Είναι ένας όμορφος τρόπος να βλέπεις τον κόσμο από νέες κατευθύνσεις. Έχοντας ασχοληθεί σε όλη την «ακαδημαϊκή» μου ζωή με τη λογοτεχνία του φανταστικού και με τις εμβληματικές μορφές που ανέφερα παραπάνω, μπορώ με πολύ σιγουριά να πω πως οι «νέες κατευθύνσεις» της φαντασίας υπέστησαν σοβαρό πλήγμα με την απώλεια του Pratchett. Τις ημέρες που περνάμε, δώστε μια ευκαιρία σε κάποιο από τα βιβλία του. Δε θα το μετανιώσετε.

Οι ειδήσεις της Κατερίνης και της Πιερίας με ένα κλικ.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ