Μενού Κλείσιμο

Το Θωρηκτό Ποτέμκιν: Τα σκαλιά της Οδησσού και η κινηματογραφική θεωρία του Sergei Eisenstein – Άρθρο του Κωνσταντίνου Σαλαβάτη

 Κων/νος Σαλαβάτης

Πτυχιούχος Αγγλικής Γλώσσας και Φιλολογίας ΑΠΘ.

Κάτοχος Μεταπτυχιακού τίτλου στις Αγγλικές και Αμερικανικές Σπουδές.

Υπάρχει μια συγκεκριμένη κινηματογραφική σεκάνς στο μυαλό μου που όσο περνάει ο καιρός τόσο την σκέφτομαι περισσότερο. Πρόκειται για την εμβληματική 4η πράξη του Θωρηκτού Ποτέμκιν (1925), την περίφημη σκηνή στα σκαλιά της Οδησσού. Το Θωρηκτό Ποτέμκιν είναι από τις πρώτες ταινίες που ερευνούν οι μελλοντικοί σκηνοθέτες ή οι φιλόδοξοι κριτικοί κινηματογράφου γιατί αποτελεί την τέλεια αναπαράσταση της κινηματογραφικής θεωρίας του γνωστότερου θεωρητικού του σινεμά, του Sergei Eisenstein.

Ο Eisenstein θεωρείται ο πατέρας του μοντάζ και νομίζω πως δεν έχει υπάρξει κάποιος πιο σημαντικός από αυτόν στην θεωρητική ανάλυση της 7ης τέχνης. Διάβαζα πριν λίγο καιρό ένα βιβλίο για τη σκηνοθεσία γραμμένο από τον David Mamet, τον πασίγνωστο Αμερικανό θεατρικό συγγραφέα. O Mamet έκανε ξεκάθαρο πως η δική του εικόνα για τον κινηματογράφο ταίριαζε με εκείνη του Eisenstein. Έλεγε πως οι περισσότερες Αμερικανικές ταινίες πλέον αποτελούνται από πολλές κάμερες που απλά ακολουθούν τους χαρακτήρες. Σαν να είναι δηλαδή η ταινία απλά μια καταγραφή, ένα ιστορικό των πράξεων των χαρακτήρων και κυρίως του πρωταγωνιστή. Υπάρχει όμως και άλλη προσέγγιση του κινηματογραφικού νοήματος, αυτή του Eisenstein. Αυτή δεν έχει να κάνει με το να ακολουθεί τους χαρακτήρες, αλλά πρόκειται για μια σειρά διαδοχικών εικόνων που αντιπαρατίθενται έτσι ώστε η αντίθεση μεταξύ αυτών προχωρά μπροστά την ιστορία στο μυαλό του κοινού.

Με λίγα λόγια, ο κινηματογράφος για τον Eisenstein είναι μια σειρά διαδοχικών εικόνων που από μόνες τους δεν έχουν κανένα νόημα. Το νόημα βρίσκεται στην αντιπαράθεση τους και δημιουργείται στο μυαλό του κοινού και όχι στο πανί του κινηματογράφου. Αυτό είναι όλο το νόημα της θεωρίας του μοντάζ του Eisenstein. Πάντα λες την ιστορία με cuts. Μια σκηνή με ένα φλιτζάνι τσαγιού. Cut. Μια σκηνή με ένα κουτάλι. Cut. Μια σκηνή με ένα πηρούνι. Cut. Μια σκηνή με μια πόρτα. Άφησε τις λήψεις να πουν την ιστορία. Γιατί, όπως πολύ σωστά εξηγεί ο Mamet, σε διαφορετική περίπτωση δεν έχεις δραματική δράση, αλλά αφήγηση. Η δουλειά του σκηνοθέτη είναι να πει την ιστορία, όχι να την εξηγεί και να προκαταβάλλει τον θεατή στην ερμηνεία του. Άλλωστε όταν λέμε ιστορίες με τους φίλους μας στις καφετέριες δεν «πηδάμε» από το ένα πράγμα στο άλλο; Δεν αλλάζουμε χρονικό πλαίσιο και μέρος σε κλάσματα του δευτερολέπτου; Η ιστορία μας προχωράει με την αντίθεση των εικόνων που φέρνουμε στο μυαλό του συνομιλητή μας.

Το Θωρηκτό Ποτέμκιν λέει την ιστορία της ανταρσίας στο Ρωσικό πλοίο «Πρίγκιπας Ποτέμκιν» κατά τη διάρκεια της Ρωσικής επανάστασης του 1905, της εξέγερσης που όπως είπε ο Λένιν ήταν η πρόβα τζενεράλε για την Οκτωβριανή Επανάσταση των μπολσεβίκων το 1917. Η σκηνή στα σκαλιά της Οδησσού είναι από τις πιο φορτισμένες που έχει να επιδείξει το σινεμά, είτε συναισθηματικά είτε ιδεολογικά, μιας και αποδίδει την δύναμη της κάμερας του Eisenstein στο να δημιουργήσει επαναστατική προπαγάνδα με τις λήψεις του και να κάνει τους θεατές να ταυτιστούν με τους εξεγερμένους. Τα cuts του και η αντιπαράθεση των εικόνων του είναι από μόνα τους ένα ισχυρό επιχείρημα κατά του τσαρικού καθεστώτος. Ο ίδιος ο Υπουργός Προπαγάνδας της Ναζιστικής Γερμανίας, Γιόζεφ Γκαίμπελς, είχε πει πως «αυτό το υπέροχο φιλμ δεν έχει όμοιο του … εάν κάποιος δεν έχει στέρεα πολιτική στάση, θα μπορούσε να γίνει μπολσεβίκος παρακολουθώντας το.»

Στην σκηνή των σκαλιών, οι πολίτες της Οδησσού πλέουν προς το Ποτέμκιν για να δείξουν έμπρακτα την υποστήριξη τους στους ναύτες δωρίζοντας προμήθειες, ενώ ένα μεγάλο πλήθος συγκεντρώνεται στα σκαλιά της Οδησσού για να παρακολουθήσουν τα γεγονότα και να ζητωκραυγάσουν για τους αντάρτες. Ξαφνικά ένα απόσπασμα Κοζάκων σχηματίζει γραμμές μάχης στην κορυφή των σκαλιών και κατευθύνεται προς το άοπλο πλήθος των αμάχων, στο οποίο υπάρχουν γυναίκες και παιδιά, ανοίγοντας πυρ και κατεβαίνοντας τα σκαλιά με στημένες τις ξιφολόγχες, αγνοώντας τις κραυγές του άμαχου πλήθους που ζητούσε έλεος. Σαν μηχανή θανάτου, το απόσπασμα σταματάει κάποιες στιγμές και πυροβολεί τον κόσμο πριν συνεχίσει και πάλι την φονική του προμενάδα. Στο τέλος των σκαλιών, το ιππικό της κυβέρνησης επιτίθεται στον κόσμο που προσπαθεί να ξεφύγει, σκοτώνοντας με τακτικότητα αυτούς που γλίτωσαν την αρχική επίθεση.

Πώς κατάφερε να αποδώσει ο Eisenstein αυτή την φριχτή σκηνή; Με τη βοήθεια του μοντάζ. Η όλη σεκάνς χτίζεται με την κίνηση και με διαφορετικές γωνίες λήψης, θέλοντας να περάσει στον θεατή την ωμότητα της επίθεσης και να προκαλέσει σοκ. Αρχικά ξεκινάει με μια σειρά από μακρινά πλάνα για να δείξει όσο καλύτερα μπορεί τον χώρο στο οποίο εκτυλίσσεται η δράση και την μανιασμένη κίνηση του κόσμου που κατέβαινε τα σκαλιά. Τα μακρινά πλάνα του όμως γρήγορα αλλάζουν σε μεσαίου μεγέθους πλάνα του πλήθους, σε κοντινά πλάνα του αποσπάσματος που πυροβολεί, όπως επίσης και σε πολύ κοντινά πλάνα των ποδιών. Παρατηρούμε δηλαδή μια συνεχή κίνηση που κατεβαίνει τα σκαλιά μέσα από πολλά cuts εικόνων από διαφορετικές γωνίες λήψης.

Γρήγορα όμως αντιστρέφει την μανία της καθόδου με τη μορφή μιας μάνας που κρατάει στα χέρια της το νεκρό παιδί της ανεβαίνοντας τα σκαλιά, ως μία επιτελεστική εικόνα απόρριψης. Το καρέ της μάνας που ανεβαίνει τα σκαλιά χρησιμοποιείται για να σπάσει την καθοδική «πλημμύρα», φέρνοντας μια νότα ανθρωπιάς στο ανατριχιαστικό σκηνικό. Η σεκάνς συνεχίζεται με τα καρέ ενός μωρού στο καρότσι του που τινάζεται πίσω στα σκαλιά μετά το θάνατο της μητέρας του, χάνοντας τον έλεγχο και ξεκινώντας μια ακόμα πιο μανιώδη καθοδική πορεία. Οι εναλλαγές των καρέ είναι συνεχείς και βιαστικές, σχεδόν αποπνικτικές.

O Roger Corman, ο πάπας του pop cinema όπως τον αποκαλούσαν, είχε αναλύσει τη συγκεκριμένη σκηνή και είχε κάνει ένα πολύ εύστοχο σχόλιο για το μοντάζ του Eisenstein. Στο τέλος των σκαλιών της Οδησσού υπήρχαν αγάλματα λιονταριών. Αυτό που κατάφερε ο Eisenstein με τρία διαδοχικά καρέ του είναι να δημιουργήσει μια ψεύτικη κίνηση με διαφορετικές γωνίες λήψης έτσι ώστε τα λιοντάρια να φαίνονται να σηκώνονται από την ξαπλωμένη στάση τους σαν σοκαρισμένα από τις φρικαλεότητες, έτοιμα να αντισταθούν στην βία και τον θάνατο.

Ο Τσαρικός στρατός σκότωσε πολύ κόσμο στην Οδησσό, όμως το μακελειό στα σκαλιά ήταν προϊόν μυθοπλασίας. Όπως όμως πολύ σωστά τόνισε ο γνωστός κριτικός κινηματογράφου Roger Ebert, το ότι δεν υπήρχε τσαρική σφαγή στα σκαλιά δεν μειώνει την δύναμη της σκηνής. Μάλιστα είναι ειρωνικό, είπε, το γεγονός ότι ο Eisenstein δημιούργησε μια τόσο δυνατή σεκάνς που σήμερα η αιματοχυσία στα σκαλιά της Οδησσού αναφέρεται συχνά σαν να συνέβη πραγματικά. Δε χρειάστηκε ούτε διαλόγους, ούτε μονολόγους, ούτε τίποτα. Το Θωρηκτό Ποτέμκιν ανήκει στον βουβό κινηματογράφο, αλλά μόνο βουβή ταινία δεν είναι. Τα καρέ του Eisenstein μιλάνε από μόνα τους στο μυαλό μας.

Οι ειδήσεις της Κατερίνης και της Πιερίας με ένα κλικ.

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ