Η Πιερία (και) των γεφυριών

Γράφτηκε από τον 

 Το «άγνωστο» μεταβυζαντινό γεφύρι του Μοσχοποτάμου

 

 

Μπορεί η Πιερία να μην είναι μια περιοχή γνωστή για τα παραδοσιακά πέτρινα γεφύρια, όπως συμβαίνει με άλλα μέρη της Μακεδονίας, ωστόσο και εδώ έχουν κατασκευαστεί ορισμένα και σώζονται μέχρι τις μέρες μας. Ένα άγνωστο για τον πολύ κόσμο Μεταβυζαντινό λιθόκτιστο γεφύρι, που δυστυχώς μόνο οι ντόπιοι το ξέρουν, υπάρχει κοντά στο χωριό Μοσχοπόταμος της Πιερίας.

 

 Το χωριό Μοσχοπόταμος βρίσκεται στις παρυφές των Πιερίων Ορέων σε υψόμετρο 460 μέτρων και 20,6 χιλ. απόσταση από την Κατερίνη. Ο Μοσχοπόταμος ήταν κάποτε μια ακμάζουσα πολιτεία καθώς αποτελούσε κεφαλοχώρι στην περιοχή και, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, ονομαζόταν «Δρυάνιστα».

Το άγνωστο πέτρινο γεφύρι του Μοσχοποτάμου, απομεινάρι μιας άλλης εποχής, είναι ένα παραδοσιακό μονότοξο πέτρινο γεφύρι, ύπαρξη του οποίου χρονολογείται στη μεταβυζαντινή εποχή ενώ ως προς τη σημερινή του μορφή, δομήθηκε στο τελευταίο μισό του 19ου αιώνα. Βρίσκεται βόρεια του χωριού, σε κοντινή απόσταση από αυτό, (10 λεπτά με το αυτοκίνητο σε χωματόδρομο) σε ένα όμορφο καταπράσινο τοπίο, κρυμμένο μέσα στο ρέμα του ποταμού Βεργιόδρομου (αναφέρεται και ως Βεροιόδρομος). Το γεφύρι στέκει περήφανο και -σε πείσμα των καιρών- ενώνει μέχρι σήμερα τις όχθες του ποταμού, γι’ αυτό προκαλεί ακόμη και σήμερα τον θαυμασμό μας για την τεχνική της κατασκευής του και την αξιοθαύμαστη αντοχή του. Ο ποταμός Βεργιόδρομος ενώνεται στην πορεία του με μικρότερα ποτάμια και ρυάκια, διαρρέοντας τα όρια της Κατερίνης -γνωστός ως Πέλεκας- (στα αρχαία χρόνια, Λεύκος ποταμός).

Με βάση τη γεωγραφική του θέση και τις ανάγκες της επικοινωνίας που εξυπηρετούσε, ανήκει στην κατηγορία των γεφυριών τα οποία βρίσκονται κοντά σε οικισμό, γεφυρώνουν ποταμό σε ορεινή διάβαση η οποία δεν χρησιμοποιείται σήμερα, αλλά στο παρελθόν αποτελούσε τμήμα βασικής ορεινής οδού επικοινωνίας. Σήμερα μπορεί να μην κατανοούμε την ύπαρξη της γέφυρας στο συγκεκριμένο σημείο καθώς έχουμε διαφορετική αντίληψη του χώρου, ωστόσο η παρουσία του γεφυριού αποτελεί απόδειξη για την πορεία ενός παλιού δρόμου που σήμερα έχει σχεδόν εξαφανιστεί.

 

Μύθοι και Αλήθειες

Το λιθόκτιστο γεφύρι του Μοσχοποτάμου συμπυκνώνει, μέσα από μύθους και θρύλους, τις ανάγκες που το δημιούργησαν, τη σημειολογία και τέλος την αισθητική που συχνά συνοδεύει την κατασκευή του. Με αυτόν τον τρόπο εναρμονίζεται στο τοπίο και ενώνει στις δύο άκρες του, το χθες και το σήμερα.

Όπως συμβαίνει συχνά, σε κάθε πέτρινο γεφύρι υπήρχε κοντά του και κάποιο κτίσμα που ήταν σημαντικό για τους κατοίκους -όπως ένας μύλος ή ένα χάνι- εδώ έχουμε την ύπαρξη ενός νερόμυλου. Σήμερα βλέπουμε δίπλα του ακριβώς να βρίσκονται τα απομεινάρια του Βακούφικου νερόμυλου, καθώς το μεγαλύτερο μέρος του νερόμυλου έχει πέσει ενώ το υπόλοιπο μέρος του έχει θαφτεί από προσχώσεις και έχει γίνει ένα με τη χλωρίδα της περιοχής. Ο Βακούφικος μύλος ανήκε στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου Μοσχοποτάμου όπου οι μυλωνάδες έδιναν το ενοίκιο στην επιτροπή της εκκλησίας. Τα έσοδα αυτά προορίζονταν για τη λειτουργία του Δημοτικού σχολείου (είναι γνωστό ότι στην Πιερία, ένα από τα πρώτα σχολεία που έγιναν ήταν και αυτό του Μοσχοποτάμου, το 1904, το οποίο σώζεται και λειτουργεί μέχρι σήμερα). Ο κόσμος έφερνε τα γεννήματά του με τα υποζύγια πάνω από το πέτρινο γεφύρι στον μύλο και χάρη σε αυτό το γεφύρι ο μύλος μπορούσε να αλέθει όλο τον χρόνο καθώς η πρόσβαση σε αυτόν ήταν δυνατή.

Ο μύλος σταμάτησε να αλέθει στα μέσα της δεκαετίας του 1960. Τελευταίοι μυλωνάδες ήταν η οικογένεια του Ιωάννη Βραχνού (1957-1962) και του Βασιλείου Τσιτσιώνη (1963-1965). Έτσι το γεφύρι εξυπηρετούσε τους κατοίκους στο πέρασμα για να φτάσουν στον μύλο και στις κτηνοτροφικές και γεωργικές τους εργασίες.

Η ιστορία της κατασκευής της γέφυρας χάνεται στα βάθη του χρόνου. Έργο μεταβυζαντινής εποχής που συνέβαλε αποτελεσματικά στο να βελτιωθούν οι επικοινωνίες ανάμεσα στους ορεινούς οικισμούς. Από προφορικές πληροφορίες που έχουν μεταφερθεί από γενιά σε γενιά και απηχούν σε πραγματικά γεγονότα, το γεφύρι πήρε τη σημερινή μορφή κατά τη δεκαετία 1870-1880 από οικογένεια Γρεβενιωτών τεχνιτών, που έφεραν το επίθετο «Θυμιόπουλος», και βρήκαν καταφύγιο και φιλοξενία στο χωριό. Η οικογένεια αυτή, επειδή είχε κατηγορηθεί για κάποιες παράνομες πράξεις στον τόπο της, κατασκεύασε στον Μοσχοπόταμο κάποια σημαντικά και απαραίτητα κοινωφελή έργα για να εξιλεωθει και να ανταποδώσει τη φιλοξενία. Έτσι έφτιαξαν το γεφύρι, τον μύλο και λίγο αργότερα το δημοτικό σχολείο του χωριού (αρχές της δεκαετίας του 1890) τόσο ως τεχνίτες όσο και ως εν μέρει χρηματοδότες.

Έτσι για την δημιουργία του μονότοξου γεφυριού του Μοσχοποτάμου υπάρχουν όλα τα κατάλληλα, υλικά για να κτιστεί το όμορφο παραμύθι του. Μια πολιτεία αναπτυγμένη, έναν ορεινό οδικό άξονα, έναν ποταμό, έναν νερόμυλο, τα κτήματα των κατοίκων της πολιτείας, αλλά και χρηματοδότες μαστόρους που κτίζουν το γιοφύρι για λόγους άφεσης αμαρτιών και έκφρασης ευγνωμοσύνης προς τους κατοίκους του χωριού.

 

 

Η Αρχιτεκτονική δομή του πέτρινου γεφυριού

Αναφορικά με την αρχιτεκτονική κατασκευή του πέτρινου γεφυριού του Μοσχοποτάμου Πιερίας -ως προς τα υλικά που χρησιμοποιήθηκαν καθώς και ως προς το μήκος της γέφυρας- σχετίζονται με την ελληνική τεχνική κατασκευής γεφυρών, γνωστή ως «Αρχιτεκτονική της Πέτρας». Βασικά σημεία αυτής της τεχνικής είναι το γεγονός ότι η πέτρα και όλη η κατασκευή είναι απόλυτα εναρμονισμένη με το φυσικό περιβάλλον. Για την κατασκευή των παραδοσιακών γεφυριών εργάζονταν παραδοσιακά εξειδικευμένοι τεχνίτες, οι λεγόμενοι «μάστορες», με τα μπουλούκια τους.

Το μονότοξο πέτρινο γεφύρι του Μοσχοποτάμου έχει μία αψίδα με ημικυκλικό τόξο, διατηρείται σε πολύ καλή, σχεδόν αυθεντική κατάσταση, με άριστα διατηρημένη δομή. Οι διαστάσεις που έχει είναι: Μήκος 23 μ., πλάτος 2,10 μ., ύψος 5,30 μ. και άνοιγμα τόξου 8,80 μ.. Το πέτρινο γεφύρι είναι χτισμένο εξ ολοκλήρου με τη χρήση τοπικής πέτρας και μπουριών – πωρόλιθου (ελαφρόπετρα), δεσπόζει δε στην πορεία του ποταμού Βεργιόδρομου. Θυμίζει πολύ, έστω και σε μικρότερη κλίμακα, τα μικρά μονότοξα γεφύρια των Γρεβενών και της Ηπείρου.

Είναι στερεωμένο σε βράχους που υπάρχουν στη κοίτη του ποταμού έξω από τη ροή του νερού.

Γενικά στο γεφύρι δεν σώζεται στηθαίο στις πλευρές του καταστρώματός. Για τον λόγο αυτό έγιναν κάποιες επεμβάσεις ώστε να εξασφαλιστεί μία άνετη και ασφαλής διέλευση των διερχομένων. Όταν επισκευάστηκε μετά την μεγάλη πλημμύρα του 1980, κτίστηκαν τσιμεντένια χαμηλά στηθαία τα οποία όμως αργότερα αφαιρέθηκαν ώστε να μπουν στην θέση τους ξύλινα κιγκλιδώματα (αρχές 2010), στην επιφάνειά του, χωρίς όμως ευτυχώς να επηρεάζουν την αρχική αρχιτεκτονική. Επίσης έγινε προσπάθεια να τοποθετηθούν κυβόλιθοι στο κατάστρωμα της γέφυρας, όμως η τοποθέτησή τους δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Σήμερα το οδόστρωμα του γεφυριού είναι στρωμένο με τσιμεντοκονία που έχει αρχίσει να φθείρεται. Πάνω στην επιφάνεια του οδοστρώματος έχουν τοποθετηθεί, ανά τακτά διαστήματα, σε εγκάρσια διεύθυνση, ξύλινοι δοκοί που συνδέονται με τα ξύλινα κιγκλιδώματα. Οι εγκάρσιας διεύθυνσης ξύλινοι δοκοί τοποθετήθηκαν λόγω της κλίσης προκειμένου να μην γλιστρούν οι άνθρωποι και τα υποζύγια. Στην αρχική του μορφή πρέπει να ήταν στρωμένο με πέτρες που σχημάτιζαν λιθόστρωτο (καλντερίμι) και η πλακόστρωση να διακόπτονταν από σειρές πετρών λαξευμένων με μικρό ύψος, που προεξείχαν από στην επιφάνεια του οδοστρώματος για να αποφεύγονται τα γλιστρήματα.

Όλες οι πέτρες με τις οποίες κατασκευάστηκε το τόξο είναι πωρόλιθος - μπουρί (ελαφρόπετρα). Ο λόγος που χρησιμοποιήθηκε ο πωρόλιθος οφείλεται στο ότι είναι  μια πέτρα ελαφριά, εύκολη στην χρήση (κόβεται, πελεκάται, διαμορφώνεται). Οι πωρόλιθοι ενώνονται εύκολα μεταξύ τους καθώς με το πέρασμα των χρόνων βγαίνει υλικό από την μια πέτρα και εγχέεται στην άλλη με αποτέλεσα να δυναμώνει η σύνδεση της γέφυρας και τέλος την έβρισκαν κοντά στο έργο. Ακόμη σήμερα σώζεται το λατομείο, από όπου πάρθηκε ο πωρόλιθος κοντά στις πηγές του «Βούλγαρου» ποταμού στην θέση «Πουρί». Στην γέφυρα δεν υπάρχει καμία ένδειξη της ημερομηνίας κατασκευής. Για την κατασκευή του γεφυριού ο υπερήλικας κάτοικος του χωριού, κ. Γιώργος Τάκος (94 ετών 2017), ανέφερε: «Μεγάλο έργο για την εποχή του. Τόσο καλά χτισμένο είναι που δεν επηρεάζεται από οποιοδήποτε πράγμα. Δεν κουνήθηκε ποτέ, πολύ ανθεκτικό, άντεξε σε πλημμύρες. Περνούσαμε με τα ζώα να πάμε να αλέσουμε σιτάρι και να πάρουμε αλεύρι από τον μύλο. Πάνω από το γεφύρι περνούσαν και τα πρόβατα που είχαμε μέσα στο χωριό για να πάν στην βοσκή».

 

 

Μνημείο παραδοσιακής λαϊκής αρχιτεκτονικής

Το πανέμορφο πέτρινο στολίδι που κοσμεί τον ποταμό Βεργιόδρομο αποτελεί ένα ιστορικό Ορόσημο για το Μοσχοπόταμο, αναπόσπαστο κομμάτι της περιοχής, ένα ακλόνητο στο χρόνο μνημείο. Με θαυμαστό τρόπο συμπληρώνει τα πανέμορφα φυσικά τοπία των Πιερίων, με σεβασμό στο φυσικό περιβάλλον δένει άψογα με το τοπίο αφού τα υλικά κατασκευής του είναι παρμένα από τον ίδιο χώρο.

 Το λιθόκτιστο γεφύρι, πανέμορφο, είναι απόλυτα ενταγμένο και σε πλήρη αρμονία με το φυσικό περιβάλλον (τοπίο), αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της περιοχής. Με την παρουσία του προσδίδει μια ιδιαίτερη γραφικότητα στο ποτάμι, πάνω από το οποίο στέκεται αγέρωχα. Κοιτώντας το, έχεις την εντύπωση πως υπήρχε εκεί από πάντα. Θαρρείς πως δημιουργήθηκε μαζί με το ποτάμι, τη ρεματιά, τη βλάστηση. Οι κάτοικοι της Δρυάνιστας για να καλύψουν την επιτακτική ανάγκη τους για επικοινωνία, στην ουσία αναγκάστηκαν να προεκτείνουν την ίδια τη φύση χτίζοντας αυτό το αριστούργημα της λαϊκής αρχιτεκτονικής.

Αποτελεί δε αντιπροσωπευτικό δείγμα μνημείου της Ελληνικής λαϊκής αρχιτεκτονικής, αφού είναι έργο μαστόρων με έμφυτο ταλέντο και εξειδικευμένη γνώση. Οι μάστορες που το κατασκεύασαν, έβαλαν όλη τους την τέχνη και το μεράκι, βρήκαν το σωστό μέτρο, με αποτέλεσμα να μετουσιωθεί σε έργο τέχνης. Μελέτησαν τις ιδιαιτερότητες του ποταμού και δάμασαν τα στοιχεία της φύσης για να γεφυρωθεί σωστά και έφτιαξαν αυτό το σπουδαίο έργο που έκανε τη ζωή των ανθρώπων καλύτερη. Το γεφύρι αποτέλεσε ένα σημαντικό συγκοινωνιακό τεχνικό έργο των προγόνων μας.

Εξυπηρέτησε ανθρώπους και ζώα μέχρι την εμφάνιση των αυτοκινήτων και στη συνέχεια εγκαταλείφθηκε, περιθωριοποιήθηκε, αφέθηκε στα φθοροποιά στοιχεία της φύσης. Σήμερα τα οδικά δίκτυα άλλαξαν και αυτά που συνέδεαν τα πέτρινα γεφύρια χαρακτηρίστηκαν ως απαρχαιωμένα. Έτσι ξαφνικά βρέθηκε στην αφάνεια του ενδιαφέροντος της τοπικής κοινωνίας. Μπορεί να μη χρησιμεύει σε κανέναν τώρα πια, οπότε και τα μούσκλα να τρώνε σιγά-σιγά τις πέτρες, τα δένδρα να υπονομεύουν τα θεμέλιά του και το ρέμα, που το έζευσε με το ζόρι, να περιμένει υπομονετικά την εκδίκησή του... ωστόσο τίποτα δεν μειώνει την πολιτιστική και ιστορική του αξία, συνεχίζοντας να στέκεται μάρτυρας αυτής, να αντιστέκεται στη φθορά τού χρόνου.

Το πέτρινο γεφύρι μπορεί να αναδειχθεί και να αξιοποιηθεί καθώς είναι ένα θαυμάσιο θέαμα που ελκύει τον κόσμο. Με την αξεπέραστη συμμετρία του και το αθάνατο ημικύκλιο τόξο αποτελεί αναπόσπαστο μέρος του τοπίου, διασφαλίζει την ανάγκη για επικοινωνία που ψάχνει ακόμα ο διαβάτης. Η επίσκεψη στην παραδοσιακή πέτρινη γέφυρα μπορεί να γίνει η αφορμή για μια βατή και εύκολη πεζοπορία που ξεκινά από το χωριό, περνάει από την όμορφη τοξωτή γέφυρα, τον Βακούφικο μύλο και μας οδηγεί απέναντι στο ύψωμα, στην Μελισσόπετρα ώστε από εκεί να θαυμάσουμε τα Πιέρια Όρη, να ξεκουράσουμε τα μάτια μας αλλά και την ψυχή μας και -αν είμαστε τυχεροί- να γευθούμε αυθεντικό μέλι μέσα από την Μελισσόπετρα.

 

 

Σημείωση:  Για την παρουσίαση του παραδοσιακού πέτρινου γεφυριού του Μοσχοποτάμου Πιερίας, ο επιστημονικός συνεργάτης της Π.Ε. Δημήτρης Ρουκάς, συνέλεξε πληροφορίες από την Γεωλόγο της Δ.Τ.Ε. της Π.Ε. Πιερίας Χρύσα Σταμούδη, τον Πρόεδρο της Τ.Κ. Μοσχοποτάμου Αθανάσιο Χρυσόπουλο, τον Αντιπρόεδρο της Τ.Κ. Μοσχοποτάμου Βασίλη Αρίστου Σιαμάγκα. Επίσης από τους κατοίκους του χωριού, τον υπερήλικα Γιώργο Τάκο (94 ετών - 2017) και τους Αντώνη Γκιάτα, Σωτήριο Γκούνα, Τάκη Λέρα, Άλκη Παπαδημητρίου, Πέτρο Πλιάτσικα, Βασίλη Αντωνίου Σιαμάγκα και Αθανάσιο Τάκο.

Τελευταία νέα...

Από την Κατερίνη στο Lukow

Από την Κατερίνη στο Lukow

Παρασκευή, 26 Μαΐου 2017 09:19
Το ΣΔΕ σε εκδηλώσεις του ΤΕΙ

Το ΣΔΕ σε εκδηλώσεις του ΤΕΙ

Παρασκευή, 26 Μαΐου 2017 09:17
Η διοργάνωση πάει για... 10άρη!

Η διοργάνωση πάει για... 10άρη!

Παρασκευή, 26 Μαΐου 2017 09:14
Το γραφείο του... πολίτη

Το γραφείο του... πολίτη

Παρασκευή, 26 Μαΐου 2017 09:13
Βοήθεια για 2.500 οικογένειες!

Βοήθεια για 2.500 οικογένειες!

Παρασκευή, 26 Μαΐου 2017 09:11
Ταυτοποιούν τον... πολιτισμό

Ταυτοποιούν τον... πολιτισμό

Πέμπτη, 25 Μαΐου 2017 17:47
Πιστοποίηση φυσικών προσώπων

Πιστοποίηση φυσικών προσώπων

Πέμπτη, 25 Μαΐου 2017 17:45
«Βροχή» ερωτήσεων

«Βροχή» ερωτήσεων

Πέμπτη, 25 Μαΐου 2017 17:43
Τροχονόμοι... ενημέρωσης

Τροχονόμοι... ενημέρωσης

Πέμπτη, 25 Μαΐου 2017 09:18
«Οικολογικό» μεν, «χαράτσι» δε!

«Οικολογικό» μεν, «χαράτσι» δε!

Τετάρτη, 24 Μαΐου 2017 18:16
Αποκαταστάθηκε η ζημιά

Αποκαταστάθηκε η ζημιά

Τετάρτη, 24 Μαΐου 2017 18:15
Σύμπραξη αλληλεγγύης...

Σύμπραξη αλληλεγγύης...

Τετάρτη, 24 Μαΐου 2017 09:16
«Γνωριμία» με το Εσπερινό ΕΠΑΛ

«Γνωριμία» με το Εσπερινό ΕΠΑΛ

Τετάρτη, 24 Μαΐου 2017 09:13
Περιφέρεια, κέντρο τεχνολογίας

Περιφέρεια, κέντρο τεχνολογίας

Τετάρτη, 24 Μαΐου 2017 09:12
Το κόστος της... κακοκαιρίας

Το κόστος της... κακοκαιρίας

Τρίτη, 23 Μαΐου 2017 17:20
«
»